Polisa na życie dla wspólników spółki: wykup udziałów po śmierci wspólnika

Co się dzieje z udziałami po śmierci wspólnika

Udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością to prawo majątkowe, więc wchodzą do spadku. Jeżeli umowa spółki nic w tej sprawie nie mówi, spadkobiercy wstępują na miejsce zmarłego wspólnika. Nowym udziałowcem zostaje małżonek, dzieci albo ktokolwiek inny wskazany w testamencie, niezależnie od tego, czy zna branżę.

Dochodzi do tego problem operacyjny. Gdy spadkobierców jest kilkoro, a spadek nie został podzielony, są współuprawnionymi z tych samych udziałów, a art. 184 par. 1 Kodeksu spółek handlowych każe im wykonywać prawa w spółce przez wspólnego przedstawiciela. Dopóki go nie wskażą, nie ma kto zagłosować na zgromadzeniu wspólników. W spółce dwuosobowej z udziałami po połowie oznacza to paraliż: uchwały nie przechodzą, a decyzje czekają na postępowanie spadkowe, które potrafi trwać miesiącami.

W spółce jawnej mechanizm jest ostrzejszy. Art. 58 par. 1 pkt 4 wymienia śmierć wspólnika wprost jako przyczynę rozwiązania spółki. Ratunkiem jest art. 64 par. 1: spółka trwa nadal pomiędzy pozostałymi wspólnikami, jeżeli umowa tak stanowi lub oni tak postanowią. Uzgodnienie ma nastąpić niezwłocznie, inaczej spadkobierca może domagać się likwidacji.

Umowa spółki kontra dziedziczenie

Najczęstsza rada od prawnika brzmi: zabezpieczcie umowę spółki. Dobra, ale połowiczna.

Art. 183 par. 1 Kodeksu spółek handlowych pozwala ograniczyć albo wyłączyć wstąpienie spadkobierców na miejsce zmarłego wspólnika. Kluczowe jest zdanie drugie: umowa spółki powinna określać warunki spłaty spadkobierców niewstępujących do spółki, pod rygorem bezskuteczności ograniczenia lub wyłączenia.

Czyli sam zapis „spadkobiercy nie wchodzą do spółki" bez warunków spłaty nie działa. Ustawodawca związał jedno z drugim, żeby nie dało się wyciąć rodziny zmarłego bez niczego w zamian.

W spółce jawnej rozliczenie ma własną, twardą regułę. Art. 65 par. 1 każe ustalić wartość udziału kapitałowego wspólnika albo jego spadkobiercy na podstawie osobnego bilansu uwzględniającego wartość zbywczą majątku spółki, par. 2 pkt 2 wskazuje jako dzień bilansowy dzień śmierci, a par. 3 przesądza, że wypłata następuje w pieniądzu. Wartość zbywcza, nie księgowa, a dla firmy usługowej różnica bywa wielokrotna.

Nie wiesz, co się stanie z udziałami w Twojej spółce. Możemy przejść tę sytuację punkt po punkcie i policzyć, jakiej kwoty brakuje.

Skąd biorą się pieniądze na spłatę

Prawo nakazuje spłatę i wskazuje sposób liczenia. Milczy o źródle finansowania. Wspólnikowi zostają cztery drogi.

• Gotówka firmy. Rzadko wystarcza, bo firma usługowa trzyma kapitał w ludziach i należnościach.
• Kredyt. Bank ocenia spółkę, która właśnie straciła jedną z dwóch kluczowych osób. Najgorszy moment na wniosek.
• Sprzedaż części firmy. Pod presją czasu oznacza wycenę poniżej realnej wartości.
• Ubezpieczenie na życie wspólnika. Pieniądze pojawiają się wtedy, gdy stają się potrzebne, i nie zależą od kondycji spółki po zdarzeniu.

Tylko czwarta działa niezależnie od kondycji firmy po zdarzeniu. Ten sam mechanizm dla firmy jednoosobowej opisuję w tekście o zarządcy sukcesyjnym i paliwie na pierwsze miesiące.

Powiązane

Dlaczego wpis w KRS nie uchroni spółki z o.o. przed paraliżem →

Dwie konstrukcje polisy dla wspólników

Wariant krzyżowy

Każdy wspólnik ma polisę na własne życie i wskazuje pozostałego wspólnika jako uposażonego. Po śmierci jednego ubezpieczyciel wypłaca sumę bezpośrednio drugiemu, a ten spłaca spadkobierców i obejmuje udziały.

Pieniądze trafiają do osoby, która ma zapłacić, poza majątkiem spółki. Nie wchodzą też do spadku po zmarłym, bo art. 831 par. 3 Kodeksu cywilnego stanowi wprost, że suma ubezpieczenia przypadająca uprawnionemu nie należy do spadku po ubezpieczonym. Uposażony nie czeka na postępowanie spadkowe.

Możliwy jest też układ, w którym wspólnik zawiera umowę na życie drugiego. Wchodzi wtedy art. 829 par. 2 Kodeksu cywilnego: przy ubezpieczeniu na cudzy rachunek ochrona rusza po oświadczeniu ubezpieczonego, że chce z niej skorzystać, obejmującym także wysokość sumy.

Wariant ze spółką jako uposażonym

Tu ubezpieczającym i uposażonym jest spółka. Po śmierci wspólnika pieniądze wpływają do jej majątku i to ona rozlicza się ze spadkobiercami. Wariant bywa wygodniejszy przy trzech i więcej wspólnikach, bo nie mnoży wskazań.

Ma jednak dwa ograniczenia. Art. 200 par. 1 Kodeksu spółek handlowych zakazuje spółce nabywania własnych udziałów, z wyjątkami wymienionymi w tym przepisie, w tym nabycia w celu umorzenia. Ścieżkę trzeba więc zaprojektować z prawnikiem. Do tego wypłata do spółki ma inne skutki podatkowe niż wypłata do osoby fizycznej i wymaga rozmowy z księgowym albo doradcą podatkowym.

Ja odpowiadam za część ubezpieczeniową: dobór sumy, konstrukcję ochrony i wskazanie uposażonych. Umowę spółki i umowę wspólników przygotowuje prawnik albo notariusz. Awarie biorą się ze styku tych dwóch światów.

Co obejmuje ochrona na życie

Konstrukcja opiera się na ochronie na wypadek śmierci. Warunki ogólne, które analizuję w pracy, opisują ją tak.

• Zdarzeniem jest śmierć ubezpieczonego, a świadczeniem suma zapisana w umowie. Uposażony nabywa do niej prawo z chwilą śmierci.
• Ubezpieczony wskazuje uposażonego i może go zmienić w dowolnym czasie. Nowa osoba staje się uposażonym z dniem, w którym oświadczenie dotrze do ubezpieczyciela.
• Gdy uposażonego nie wskazano, świadczenie idzie do rodziny w kolejności z warunków umowy, a na końcu do spadkobierców. Dla wspólników to scenariusz porażki.
• Wypłata następuje w terminie 30 dni od zawiadomienia. Gdy wyjaśnianie okoliczności trwa dłużej, bezsporna część i tak idzie w tym terminie.
• Punktem wyjścia jest ankieta medyczna. Rzetelna odpowiedź na pytania o choroby, leczenie i badania decyduje o spokoju przy wypłacie.

Zaletą tej ochrony jest krótka lista wyłączeń: działania wojenne i stan wojenny, czynny i dobrowolny udział w aktach przemocy, terroryzmu oraz rozruchach, a także zdarzenia związane z masowym skażeniem chemicznym, biologicznym lub radioaktywnym. Osobno stoi samobójstwo w okresie 12 miesięcy od rozpoczęcia ochrony. Całość rozkładam w tekście o tym, czego nie obejmuje polisa na życie.

Kiedy ta konstrukcja nie zadziała

Ta konstrukcja psuje się rzadko z winy ubezpieczyciela. Psuje ją brak przeglądu dokumentów.

Druga pułapka to suma sprzed lat. Wartość udziałów rośnie razem z firmą, a suma stoi tam, gdzie ją ustalono. Po pięciu latach potrafi pokrywać połowę tego, co powinna.

Trzecia to nieaktualne wskazanie uposażonego. Wspólnik odszedł ze spółki, a nadal jest uposażony. Doszedł nowy, a nikt nie zawarł dla niego umowy. Do tego ubezpieczony może zmienić uposażonego sam, bez zgody pozostałych, i wobec ubezpieczyciela taka zmiana będzie skuteczna. Zabezpieczeniem pozostaje wtedy tylko zobowiązanie z umowy wspólników.

Czwarta to zapominane zobowiązania firmy. Kredyt obrotowy, leasing i poręczenia nie znikają razem ze wspólnikiem. Jak długi przechodzą na bliskich, pokazuję na przykładzie zaległości wobec ZUS po śmierci przedsiębiorcy.

Przykład: dwóch wspólników w spółce z o.o.

Dwóch programistów prowadzi spółkę z o.o. po połowie udziałów, z dwunastoma osobami na kontraktach. Niezależna wycena wskazuje wartość spółki na 2,4 mln zł, czyli pakiet każdego wspólnika jest wart 1,2 mln zł.

Umowa spółki wyłącza wstąpienie spadkobierców i określa warunki spłaty, więc spełnia wymóg z art. 183 par. 1. Umowa wspólników opisuje metodę wyceny i termin. Każdy ma polisę na własne życie z sumą 1,2 mln zł i uposażonym w osobie drugiego wspólnika.

Przy trzech wspólnikach wariant krzyżowy się mnoży: każdy uposaża dwóch pozostałych, po połowie sumy odpowiadającej wartości swojego pakietu. Każda zmiana w składzie właścicielskim wymaga wtedy przejścia przez wszystkie dokumenty, dlatego od trzech osób częściej rozważa się wariant ze spółką jako uposażonym.

Od czego zacząć

Kolejność ma znaczenie, bo każdy krok wynika z poprzedniego.

• Wycena udziałów. Bez niej suma ubezpieczenia jest zgadywana. Metodę warto zapisać w umowie wspólników, żeby potem nie było o co się spierać.
• Umowa spółki u prawnika lub notariusza. Ograniczenie wstąpienia spadkobierców razem z warunkami spłaty, bo bez tego drugiego pierwsze jest bezskuteczne.
• Umowa wspólników. Kto kogo spłaca, w jakim terminie, co przy odejściu wspólnika za życia, kto utrzymuje ochronę i wskazanie uposażonego.
• Część ubezpieczeniowa. Wnioski, ankiety medyczne, sumy odpowiadające wycenie, wskazania zgodne z umową wspólników.
• Przegląd raz w roku. Wycena, skład wspólników, sumy, wskazania.

Skalę luki policzysz wstępnie w kalkulatorze luki finansowej, a niezrozumiały fragment warunków wkleisz do translatora warunków ubezpieczenia.

Najczęściej zadawane pytania

Kto powinien być uposażonym w polisie wspólnika spółki?

W wariancie krzyżowym uposażonym jest pozostały wspólnik, bo to on ma spłacić spadkobierców i przejąć udziały. W wariancie ze spółką jako uposażonym pieniądze trafiają do jej majątku. Wskazanie musi iść w parze z umową wspólników, inaczej pozostaje pustym gestem.

Czy pieniądze z polisy wchodzą do spadku po wspólniku?

Nie. Art. 831 par. 3 Kodeksu cywilnego stanowi, że suma ubezpieczenia przypadająca uprawnionemu nie należy do spadku po ubezpieczonym. Uposażony dostaje je wprost od ubezpieczyciela, bez postępowania spadkowego i bez dzielenia się ze spadkobiercami.

Czy sam zapis w umowie spółki wystarczy, żeby spadkobiercy nie weszli do spółki z o.o.?

Nie wystarczy. Art. 183 par. 1 Kodeksu spółek handlowych pozwala ograniczyć albo wyłączyć wstąpienie spadkobierców, ale w tym przypadku umowa spółki powinna określać warunki spłaty spadkobierców niewstępujących do spółki, pod rygorem bezskuteczności ograniczenia lub wyłączenia. Zapis bez warunków spłaty jest bezskuteczny.

Co się dzieje w spółce jawnej po śmierci wspólnika?

Art. 58 par. 1 pkt 4 Kodeksu spółek handlowych wymienia śmierć wspólnika jako przyczynę rozwiązania spółki. Art. 64 par. 1 pozwala ją utrzymać, jeżeli umowa tak stanowi albo pozostali wspólnicy tak postanowią, przy czym uzgodnienie ma nastąpić niezwłocznie. Inaczej spadkobierca może domagać się likwidacji.

Na jaką sumę ubezpieczyć wspólnika spółki?

Punktem wyjścia jest wartość jego udziałów, a nie wysokość składki. Wycena powstaje metodą uzgodnioną w umowie wspólników i jest przeglądana co roku, bo wartość firmy zmienia się szybciej niż dokumenty. Warto dołożyć zapas na podatki i koszty obsługi transakcji.

Czy wypłata z polisy dla wspólnika jest opodatkowana?

Kwoty otrzymane z tytułu ubezpieczeń osobowych przez osobę fizyczną są zwolnione z podatku dochodowego na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 4 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, z wyjątkami wskazanymi w tym przepisie. Wariant, w którym uposażonym jest spółka, ma inne skutki podatkowe i trzeba go przejść z księgowym albo doradcą podatkowym.