Zasiłek chorobowy na B2B: od czego zależy kwota i kiedy ZUS odmawia wypłaty

Chorobowe na działalności jest dobrowolne, i to zmienia wszystko

Na etacie ubezpieczenie chorobowe jest obowiązkowe i nikt pracownika o zdanie nie pyta. Na działalności ustawa stawia sprawę odwrotnie: osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, a należą do nich prowadzący pozarolniczą działalność, podlegają ubezpieczeniu chorobowemu dobrowolnie i na swój wniosek. To jest pierwsze rozwidlenie, na którym rozchodzą się dwa scenariusze kolejnych miesięcy.

Skutek braku zgłoszenia nie polega na tym, że zasiłek będzie mniejszy. Zasiłku nie ma wcale. Nie ma też kogo o to obwiniać poza własnym kalendarzem, bo nikt nie wysyła przypomnienia. Objęcie ubezpieczeniem następuje od dnia wskazanego w zgłoszeniu, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym zgłoszenie zostało złożone w Zakładzie. Data wsteczna nie wchodzi w grę, a data wskazana w zgłoszeniu działa tylko wtedy, gdy zgłoszenie do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych zostało złożone w ustawowym terminie.

Składka na ubezpieczenie chorobowe wynosi 2,45% podstawy wymiaru. To jedna z tych pozycji w przelewie do Zakładu, które łatwo pominąć przy porównywaniu wariantów rozliczenia, a która rozstrzyga o tym, czy w razie dłuższej choroby wpłynie cokolwiek.

Warto tu od razu rozdzielić dwa pojęcia, które w rozmowach się zlewają. Zwolnienie lekarskie to dokument stwierdzający niezdolność do pracy. Zasiłek to pieniądze, które za ten okres wypłaca organ rentowy, i przysługują one tylko wtedy, gdy spełnione są warunki z ustawy zasiłkowej. Ważne zwolnienie i wypłacony zasiłek to dwie różne rzeczy, a różnicę tę rozwijam w tekście o tym, jak zwolnienie lekarskie wygląda przy działalności na B2B.

Podstawa wymiaru: skąd bierze się kwota zasiłku i dlaczego faktura jej nie podnosi

To jest sedno całego tekstu i miejsce, w którym najczęściej pada zdanie „przecież wystawiam faktury na znacznie więcej”. Wystawiasz, i to nie ma tu żadnego znaczenia. Ustawa zasiłkowa nakazuje przyjąć jako podstawę wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego ubezpieczonemu niebędącemu pracownikiem przeciętny miesięczny przychód za okres dwunastu miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy.

Cała sztuczka siedzi w słowie „przychód”, bo ustawa nadaje mu własne znaczenie. Przychodem jest kwota stanowiąca podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe ubezpieczonego niebędącego pracownikiem, po odliczeniu kwoty odpowiadającej 13,71% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe. Nie jest to więc ani obrót firmy, ani dochód po kosztach, ani kwota z umowy o współpracy. Jest to liczba, którą co miesiąc sam deklarujesz w dokumentach rozliczeniowych, pomniejszona o wskazany w ustawie udział składek.

Zakres tej deklaracji też jest ustawowo ograniczony z dwóch stron. Od dołu: podstawę wymiaru składek osób prowadzących pozarolniczą działalność stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek. Od góry: podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe osób podlegających temu ubezpieczeniu dobrowolnie nie może przekraczać miesięcznie 250% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia. Powyżej tego sufitu zasiłek już nie rośnie, niezależnie od tego, ile wynosi kontrakt.

Z podstawy wymiaru robi się wreszcie kwota wypłaty. Miesięczny zasiłek chorobowy wynosi 80% podstawy wymiaru zasiłku, a 100% wtedy, gdy niezdolność przypada w okresie ciąży, powstała wskutek poddania się badaniom przewidzianym dla kandydatów na dawców komórek, tkanek i narządów albo wskutek wypadku w drodze do pracy lub z pracy. Zasiłek przysługuje za każdy dzień niezdolności do pracy, nie wyłączając dni wolnych od pracy, a podstawę za jeden dzień stanowi jedna trzydziesta część podstawy miesięcznej.

Stąd bierze się pytanie, które słyszę najczęściej: czy da się podnieść podstawę tuż przed planowaną nieobecnością. Arytmetyka odpowiada za mnie. Skoro liczy się przeciętna z dwunastu miesięcy, to jeden podniesiony miesiąc przesuwa wynik mniej więcej w jednej dwunastej. Do tego ustawa dokłada zabezpieczenie: podstawy wymiaru zasiłku nie ustala się na nowo, jeżeli między okresami pobierania zasiłków tego samego lub innego rodzaju nie było przerwy albo przerwa była krótsza niż miesiąc kalendarzowy.

Jeżeli ubezpieczenie chorobowe trwa krócej niż dwanaście miesięcy, ustawa liczy podstawę inaczej, na zasadach opisanych osobno dla ubezpieczonych deklarujących kwotę. Ten sam mechanizm rozstrzyga o wysokości zasiłku macierzyńskiego, dlatego rozbieram go krok po kroku w tekście o podstawie wymiaru liczonej z dwunastu miesięcy.

Nie wiesz, ile z Twoich miesięcznych zobowiązań pokryje zasiłek liczony w ten sposób. Możemy policzyć to razem na jednej rozmowie.

Dziewięćdziesiąt dni wyczekiwania i wyjątki od tej zasady

Prawo do zasiłku nie powstaje z dniem opłacenia pierwszej składki. Ubezpieczony nabywa je po upływie trzydziestu dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego, jeżeli podlega temu ubezpieczeniu obowiązkowo, oraz po upływie dziewięćdziesięciu dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego, jeżeli jest ubezpieczony dobrowolnie. Osoba prowadząca działalność jest w tej drugiej grupie zawsze, więc wariant trzydziestodniowy jej nie dotyczy.

Dobra wiadomość dotyczy osób przechodzących z etatu. Do okresów ubezpieczenia chorobowego wlicza się poprzednie okresy tego ubezpieczenia, jeżeli przerwa między nimi nie przekroczyła trzydziestu dni albo była spowodowana urlopem wychowawczym, urlopem bezpłatnym lub odbywaniem czynnej służby wojskowej przez żołnierza niezawodowego. Kto zamyka etat i w ciągu miesiąca zgłasza się do dobrowolnego chorobowego z działalności, nie zaczyna liczenia od zera. Kto zrobi trzymiesięczną przerwę, zaczyna.

Ustawa przewiduje też sytuacje, w których prawo do zasiłku przysługuje od pierwszego dnia ubezpieczenia. Dotyczy to absolwentów szkół i uczelni oraz osób, które zakończyły kształcenie w szkole doktorskiej, jeżeli zostały objęte ubezpieczeniem chorobowym w ciągu dziewięćdziesięciu dni od ukończenia szkoły albo uzyskania dyplomu, niezdolności spowodowanej wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy, ubezpieczonych obowiązkowo mających wcześniejszy co najmniej dziesięcioletni okres obowiązkowego ubezpieczenia chorobowego, a także posłów i senatorów przystępujących do ubezpieczenia w ciągu dziewięćdziesięciu dni od zakończenia kadencji.

Jedno rozróżnienie w tej liście bywa czytane odwrotnie, niż brzmi przepis, i warto je wyłuskać. Furtka dziesięcioletnia napisana jest dla ubezpieczonych obowiązkowo. Osoba, która przez dekadę pracowała na etacie, a dziś prowadzi działalność, podlega ubezpieczeniu chorobowemu dobrowolnie, więc tą drogą z okresu wyczekiwania nie wychodzi. Wychodzi natomiast drogą wcześniejszą, czyli przez zaliczenie poprzedniego okresu ubezpieczenia, o ile przerwa zmieściła się w trzydziestu dniach. Szczegóły samego liczenia rozpisuję w artykule o tym, jak działa okres wyczekiwania 90 dni na chorobowe.

Ile trwa zasiłek i co się dzieje po 182 dniach

Zasiłek chorobowy przysługuje przez okres trwania niezdolności do pracy, nie dłużej jednak niż przez 182 dni, a jeżeli niezdolność została spowodowana gruźlicą albo występuje w trakcie ciąży, nie dłużej niż przez 270 dni. Ten limit nazywa się okresem zasiłkowym i jest wspólny dla wszystkich tytułów ubezpieczenia, a nie osobny dla każdego z nich.

Do okresu zasiłkowego wlicza się wszystkie okresy nieprzerwanej niezdolności do pracy, a także okresy poprzednich niezdolności, jeżeli przerwa pomiędzy ustaniem poprzedniej a powstaniem ponownej nie przekraczała sześćdziesięciu dni. To jest reguła, która zaskakuje przy chorobach przewlekłych i nawracających: dwa epizody rozdzielone krótszą przerwą nie dają dwóch pełnych okresów, tylko jeden wspólny. Osobno ustawa ogranicza zasiłek za okres przypadający po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego do dziewięćdziesięciu jeden dni, z wyjątkami dotyczącymi gruźlicy i ciąży.

Po wyczerpaniu okresu zasiłkowego pieniądze nie kończą się automatycznie, ale dalsze prawo do nich trzeba wykazać od nowa. Świadczenie rehabilitacyjne przysługuje ubezpieczonemu, który po wyczerpaniu zasiłku chorobowego jest nadal niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja lecznicza rokują odzyskanie zdolności do pracy, i przyznaje się je na okres niezbędny do przywrócenia tej zdolności, nie dłużej niż na dwanaście miesięcy. O tych okolicznościach orzeka lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a od jego orzeczenia przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej.

Dla firmy jednoosobowej ważna jest nie sama liczba, tylko to, co się dzieje w tle. Przez cały ten czas rata kredytu, leasing sprzętu i zobowiązania wobec podwykonawców biegną własnym rytmem, a przychód z kontraktu nie wraca sam z siebie w dniu zakończenia zwolnienia. Konsekwencje wyczerpania okresu zasiłkowego rozbieram osobno w tekście o tym, ile dni można być na zwolnieniu lekarskim.

Kiedy ZUS odmawia wypłaty: zaległość, przerwa w opłacaniu, kontrola

Najważniejszy warunek tej części brzmi prosto, a rozstrzyga o wszystkim. Świadczenia z ubezpieczenia chorobowego, w tym zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne, zasiłek macierzyński i opiekuńczy, nie przysługują osobom prowadzącym pozarolniczą działalność i osobom z nimi współpracującym w razie wystąpienia w dniu powstania prawa do świadczenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne na kwotę przekraczającą 1% minimalnego wynagrodzenia za pracę, do czasu spłaty całości zadłużenia.

Dwa słowa tego przepisu kosztują najwięcej. Pierwsze to „całości”: spłata części zadłużenia niczego nie odblokowuje. Drugie to data, w której zadłużenie się bada, czyli dzień powstania prawa do świadczenia, a nie dzień złożenia wniosku ani dzień rozpatrzenia sprawy. Ustawa dokłada do tego termin graniczny: prawo do świadczenia przedawnia się, jeżeli zadłużenie nie zostanie uregulowane w ciągu sześciu miesięcy od dnia powstania prawa do świadczenia. Po tym czasie sprawa jest zamknięta nawet wtedy, gdy zaległość zostanie spłacona.

Osobną kwestią jest to, czy samo spóźnienie w opłacaniu kończy ubezpieczenie. Dziś ustawa systemowa wymienia tylko dwa zdarzenia kończące ubezpieczenie dobrowolne: dzień wskazany w zgłoszeniu wyrejestrowania, nie wcześniej niż dzień złożenia tego zgłoszenia, oraz dzień ustania tytułu podlegania ubezpieczeniom. Punkt, który wiązał ustanie ubezpieczenia z nieopłaceniem składki w terminie, został uchylony. Praktyczny wniosek jest jednak mniej pocieszający, niż się wydaje: ubezpieczenie trwa, ale zasiłku i tak nie będzie, dopóki zadłużenie przekracza ustawowy próg.

Do tego dochodzi warunek, który łatwo przeoczyć przy przerwach w działalności. Zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy z powodu choroby w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego. Po ustaniu tytułu ubezpieczenia ustawa dodatkowo wyłącza zasiłek między innymi wtedy, gdy osoba niezdolna do pracy ma ustalone prawo do emerytury lub renty albo nie nabyła prawa do zasiłku w czasie ubezpieczenia.

Trzecia grupa powodów dotyczy zachowania w okresie zwolnienia. Ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia od pracy, jeżeli w okresie orzeczonej niezdolności wykonuje pracę zarobkową albo podejmuje aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia. Ustawa definiuje dziś oba te pojęcia. Pracą zarobkową jest każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia wymagają istotne okoliczności. Aktywnością niezgodną z celem zwolnienia są natomiast wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję, z wyłączeniem zwykłych czynności dnia codziennego oraz czynności incydentalnych uzasadnionych istotnymi okolicznościami. Jak wygląda samo postępowanie kontrolne i kto je prowadzi, opisuję w artykule o kontroli ZUS na zwolnieniu lekarskim.

Zasiłek nie przysługuje także wtedy, gdy zaświadczenie lekarskie zostało sfałszowane, oraz gdy niezdolność do pracy została spowodowana w wyniku umyślnego przestępstwa lub wykroczenia popełnionego przez ubezpieczonego, co stwierdza się na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu.

Co z tego wynika dla umowy B2B

Z całego mechanizmu wynikają trzy wnioski. Pierwszy: wysokość zasiłku jest decyzją podjętą wiele miesięcy wcześniej, w momencie deklarowania podstawy wymiaru składek, a nie w momencie choroby. Drugi: zasiłek ma ustawowy sufit, więc im wyższy kontrakt, tym większa różnica między tym, co wpływało co miesiąc, a tym, co wpłynie z Zakładu. Trzeci: wypłata jest warunkowa, a każdy z warunków da się przegapić bez złej woli.

Rachunek, który z tego wynika, ma trzy liczby i można go zrobić w kwadrans: koszty stałe domu i firmy w skali miesiąca, oszczędności podzielone przez te koszty oraz liczba miesięcy, przez które zobowiązania biegną niezależnie od tego, czy pracujesz. Dopiero wtedy widać, czy zasiłek liczony od zadeklarowanej podstawy domyka budżet, czy zostawia w nim wyrwę.

Jeżeli wyrwa jest realna, następne pytanie brzmi, co można dołożyć do zasiłku na kontrakcie i w jakiej kolejności. Szerszy obraz całego układu, czyli co chroni przed przerwą w przychodzie na działalności i czym się to różni od świadczeń z Zakładu, zebrałem w przewodniku o ochronie przychodu na B2B i JDG.

Najczęściej zadawane pytania

Czy osoba prowadząca działalność ma zasiłek chorobowy z ZUS?

Tylko wtedy, gdy sama przystąpiła do ubezpieczenia chorobowego. Artykuł 11 ustęp 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych mówi, że osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, a do nich należą prowadzący pozarolniczą działalność, podlegają ubezpieczeniu chorobowemu dobrowolnie i na swój wniosek. Bez tego zgłoszenia zasiłku nie ma w ogóle, a nie tylko w niższej kwocie. Objęcie następuje od dnia wskazanego w zgłoszeniu, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym zgłoszenie zostało złożone w Zakładzie.

Od czego zależy kwota zasiłku chorobowego przedsiębiorcy?

Od podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, a nie od obrotu firmy. Artykuł 48 ustęp 1 ustawy zasiłkowej każe przyjąć przeciętny miesięczny przychód za okres dwunastu miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy. Artykuł 3 punkt 4 tej samej ustawy definiuje przychód osoby niebędącej pracownikiem jako kwotę stanowiącą podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe po odliczeniu kwoty odpowiadającej 13,71% tej podstawy. Wystawione faktury nie wchodzą do tego rachunku w żadnym miejscu.

Czy podniesienie podstawy tuż przed chorobą podniesie zasiłek?

Nie w takim stopniu, jakiego oczekuje większość pytających. Podstawę wymiaru liczy się jako przeciętną z dwunastu miesięcy kalendarzowych, więc jeden podniesiony miesiąc wpływa na wynik mniej więcej w jednej dwunastej. Dodatkowo artykuł 43 ustawy zasiłkowej stanowi, że podstawy wymiaru zasiłku nie ustala się na nowo, jeżeli między okresami pobierania zasiłków tego samego lub innego rodzaju nie było przerwy albo przerwa była krótsza niż miesiąc kalendarzowy. Decyzja o wysokości deklarowanej podstawy jest więc decyzją z wyprzedzeniem, a nie ruchem ratunkowym.

Ile trwa okres wyczekiwania na zasiłek przy dobrowolnym ubezpieczeniu chorobowym?

Dziewięćdziesiąt dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego. Artykuł 4 ustęp 1 punkt 2 ustawy zasiłkowej wiąże ten termin z ubezpieczeniem dobrowolnym, podczas gdy przy ubezpieczeniu obowiązkowym wystarczy trzydzieści dni. Do okresu wyczekiwania wlicza się poprzednie okresy ubezpieczenia chorobowego, jeżeli przerwa między nimi nie przekroczyła trzydziestu dni albo była spowodowana urlopem wychowawczym, urlopem bezpłatnym lub czynną służbą wojskową żołnierza niezawodowego.

Czy ZUS wypłaci zasiłek, gdy mam zaległość w składkach?

Nie, dopóki zaległość nie zostanie spłacona w całości. Artykuł 2a ustęp 1 ustawy zasiłkowej wyłącza prawo do zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego, zasiłku macierzyńskiego i opiekuńczego u osób prowadzących pozarolniczą działalność, jeżeli w dniu powstania prawa do świadczenia istnieje zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przekraczające 1% minimalnego wynagrodzenia za pracę. Ustęp 2 dodaje termin graniczny: prawo do świadczenia przedawnia się, jeżeli zadłużenie nie zostanie uregulowane w ciągu sześciu miesięcy od dnia powstania prawa do świadczenia.

Co się dzieje po 182 dniach zasiłku chorobowego?

Okres zasiłkowy kończy się, a dalsze prawo do pieniędzy trzeba wykazać osobno. Artykuł 8 ustęp 1 ustawy zasiłkowej ogranicza zasiłek chorobowy do 182 dni, a jeżeli niezdolność została spowodowana gruźlicą albo występuje w trakcie ciąży, do 270 dni. Po wyczerpaniu zasiłku można ubiegać się o świadczenie rehabilitacyjne, które artykuł 18 przyznaje osobie nadal niezdolnej do pracy, gdy dalsze leczenie lub rehabilitacja lecznicza rokują odzyskanie zdolności do pracy, na okres niezbędny do jej przywrócenia i nie dłużej niż dwanaście miesięcy. O tych okolicznościach orzeka lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.